ائلچین ELÇİN

تورک دیلی و ادبیاتی

ابن خلدون فلسفه‌سینده دؤولتین سوقوط سببلری

+0 بگندیم

ابن خلدون فلسفه‌سینده دؤولتین سوقوط سببلری

مراد حسنوو

اورتا عصر ایسلام فلسفه‌سی فلسفه تاریخینه بیر چوخ بؤیوک شخصیتلر بخش ائدیب. ابن عربی، فخرالدین رازی، ابن سینا، ابن رُشد، ابونصر فارابی، ابن خلدون و سایره کیمی شخصلر بونا میثال اولا بیلر. بو موتفکّیرلر ایچریسینده ابن خلدون‌ون اؤزونه‌مخصوص یئری واردیر. ایستر حیات فعالیتی، ایسترسه ده علمه وئردیگی تؤحفه باخیمیندان ابن خلدون هر زامان دیقّت مرکزینده اولوب. 
تام آدی ابو زید عبدالرحمن بن محمد بن خلدون حَضرَمی اولان فیلوسوف 27 مای 1332-جی ایلده ایندیکی تونیس اراضیسینده آنادان اولوب. حیاتی‌نین بؤیوک حیصه‌سی شیمالی آفریقادا کئچدیگی اوچون "ال-مغربی" ،تونیس‌ده دوغولدوغو اوچون ایسه "ال-تونسی" لقبلری ایله تا‌نینمیشدیر. 
او، فرقلی زامانلاردا اندلوس، تونیس، میصیر و مراکش کیمی اؤلکه‌لرین اراضیسینده او زامانلار مؤوجود اولان دؤولتلرده یوکسک وظیفه‌لر توتموش، اوزون ایللر سیاستله مشغول اولموشدور. باباسی اؤز نوه‌سی‌نین سارای وظیفه‌لرینده چالیشماسینا قارشی اولوب. او، ابن خلدونون دا آتاسی کیمی موعلیملیکله مشغول اولماسینی آرزو ائدیردی. چونکی سارایدا موعیّن وظیفه توتماغین نه قدر تهلوکه‌لی اولدوغونو اؤز تجروبه‌سینه اساساً موعین ائتمیشدی. بونا باخمایاراق، ابن خلدون تحصیلینی تاماملادیقدان سونرا حفصی ساراییندا سولطان ابو اسحاق ابراهیم المستنسیرین میرزه‌سی اولدو. 



آردینی اوخو/ Ardını oxu

"کیتاب-ی دده قورقود"-دا اسکی تانریچیلیغین و شامانچیلیغین ایزلری

+0 بگندیم



"کیتاب-ی دده قورقود"-دا اسکی تانریچیلیغین و شامانچیلیغین ایزلری 
دوکتور فایق علی اکبرلی

اؤزت 
بو گونه قدر "کیتاب-ای دده قورقود" و یازاری دده قورقود فلسفه‌دن اوزاق توتولموش، داها چوخ فولکلور، ادبیات، دیلچیلیک و بیر اؤلچوده ده  تاریخی مسله‌لر آراشدیریلمیشدیر. اؤزللیکله ، آذربایجاندا، تورکیه‌ده، عومومیتله بوتون تورک دونیاسیندا "کیتاب-ی دده قورقود"-ون اساساً فولکلور اثری اولاراق قلمه وئریلمه‌سی بو دگرلی اثرین فلسفی مضمونونو و یازیچیسی قورقود آتا‌نین فیلوسوفلوغونو کؤلگه‌ده قویموشدور.  شوبهه‌سیز ، آذربایجاندا و تورکوستاندا "کیتاب-ای دده قورقود" و قورقود آتانین فلسفه‌دن، عئینی زاماندا  تاریخدن اوزاق توتولماسی سیاسی موتیولرله باغلی اولموشدور. آنجاق تأسوفله، آذربایجا‌نین موستقیل‌لیک دؤورونده نشر اولونان "فلسفه" آدلی بیر چوخ کیتابیندا "کیتاب-ای دده قورقود"-ا  فلسفی و تاریخی بیر اثر کیمی چوخ آز دیقّت یئتیریلیر. 

" کیتاب-ی دده قورقود" اثری سؤزلو اولاراق م.س.6-8. عصرلرینده رسمی اولاراق فورمالاشسا دا، کؤکلری داها اسکیلره، بلکه ده مین ایللر اوّله گئدیب چیخیر .. بو آنلامدا کیتاب و یازیچیسی دده قورقود تورک فلسفه‌سی‌‌نین ان ایلک قایناقلاریندان بیریدیر، بلکه ده بیرینجیسیدیر، هر حالدا  بو اثرده اسکی دؤنمین تانریچلیق، شامانیزم، توتمیزم و دیگر ایدئیالاریندان یایغین اولاراق بحث ائدیلمکده‌دیر. اؤزللیکله قورقودآتانین فلسفی باخیش آچیسیندان اؤنملی یئر توتان تانریچیلیغین تورک خالقلاری‌نین حیاتیندا یئری و رولو آراشدیریلمالی، ایسلام دینی ایله بوتؤولشن بو فیکرلرین باشقا اؤزللیکلری تثبیت ائدیلمه‌لیدیر. شوبهه‌سیز، تانریچیلیغین ایسلام دینیله هانسی بنزه‌ر و فرقلی جهتلری‌نین اولماسی، تورکلرین چوخونلوغونون تانریچیلیقدان ندن ایسلاما یؤنلمه‌سی ایسه  تورک فلسفه‌سی‌نین، تورک فلسفه‌ تاریخی‌نین آراشدیرما نسنه‌سی اولمالیدیر. عینی زاماندا، "کیتاب-ی دده قورقود"-دا اوغوز تورکلری‌نین ایسلام دینینه قدرکی مادی و معنوی دگرلری، عادت-عنعنه‌لری اخلاق-اتیک نورملاری، باخیش آچیسی  عکس اولونور. کیتابدا قورقود آتانین دیلیندن دوغایا، توپلوما، وارلیغا، ایداراکه عاید فلسفی فیکیرلر اؤنه سورولمکده‌دیر.

آچار سؤزلر:

دده قوردقود فلسفه‌سی، تورک فلسفه‌سی، تانریچیلیق، شامانیزم، تورک فلسفه تاریخی



آردینی اوخو/ Ardını oxu

آچار سؤزلر : آذربایجان, تورک دونیاسی, دده قورقود,

آذربایجاندا میلّی شوعور مسله‌سی: تاریخ و جاغداشلیق

+0 بگندیم
آذربایجاندا میلّی شوعور مسله‌سی: تاریخ و جاغداشلیق 
دوکتور فایق علی اکبرلی

    میلّی شوعور میلّی معنوی دَیرلری اؤزونده عکس ائتدیرن بیر آنلاییشدیر. شوعور آنلاییشی نه قدر عومومی‌دیرسه، میلّی شوعور ایصطیلاحیندا هم عومومی‌لیک، هم ده خوصوصی‌لیک واردیر. میلّی شوعور بیر نؤوع فردی شوعورلا عومومی شوعور آراسیندا علاقه‌لندیریجی کئیفیته مالیکدیر. چونکی میلّی شوعوردا بیر فردین تمثیل اولوندوغو کونکرت إتنیک، دینی، مدنی خوصوصیتلرله یاناشی، عومومی ماهیتلی بشری دَیرلر ده اؤزعکسینی تاپا بیلر. یعنی هر بیریمیز بیر طرفدن کونکرت بیر میلّتین، دینین، مدنیتین نوماینده‌سی اولدوغوموز حالدا، دیگر طرفدن بشری‌لیگه عایید علامتلری ده داشیییریق. 
بو معنادا، میلّی شوعور-میلّی روح یالنیز نسیل، قان بیرلیگی اساسیندا فورمالاشا بیلمز. بو پریزمادان چیخیش ائتسک گؤرریک کی، میلّی ایدئولوژی‌نی یالنیز قان-نسیل بیرلیگی ایله فورمالاشدیرماق چتیندیر. اونا گؤره ده، میلّی شوعور میلّی ایدئولوژی‌نین فورمالاشماسیندا چوخ موهوم رول اوینایا بیلر. یعنی تورکلوگوموزله یاناشی، ایسلاملیلیغی، چاغداشلیغی و آذربایجانلیلیغی ایفاده ائدن یئنی بیر میلّی شوعورا احتییاجیمیز وار. بورادا تورکلوک دیل، مدنییت و إتنوسلا، آذربایجانلیلیق وطن و دؤولتچیلیکله، ایسلام دینی ایناج و اعتیقادلا، موعاصیرلیک یئنیلشمه و زمانه‌‌نین طلبلری ایله باغلیدیر. 


آردینی اوخو/ Ardını oxu

آچار سؤزلر : آذربایجان,

آذربایجانچیلیق و میلّی کاراکتئر

+0 بگندیم

آذربایجانچیلیق و میلّی کاراکتئر 

واحد عمروو
فلسفه اوزره فلسفه دوکتورو

آذربایجا‌نین دؤولتچیلیگی‌نین داها دا فورمالاشماسینا و اینکیشافینا تاثیر ائدن ان گوجلو عامیللردن بیری ده میلّی کاراکتئردیر. بعضی تدقیقاتچیلار میلّی کاراکتئری میلّت آنلاییشی ایله سیخ باغلی تحلیل ائده‌رک، میلّی کاراکتئری میلّی پسیکولوژ‌ی‌‌نین استروکتورونا داخیل ائدیرلر. قازاخ تدقیقاتچیسی ن.جاندیلدینین فیکرینجه، میلّی پسیکولوژ‌ی‌‌نین استروکتورونا آشاغیداکیلار داخیلدیر:

1) میلّی کاراکتئر

2) میلّی حیسّلر 

3) میلّی اؤزونودرک 



آردینی اوخو/ Ardını oxu

آچار سؤزلر : آذربایجان, میللی,

آذربایجان فیلسوفو؛ فضل‌الدین خونجی

+0 بگندیم

آذربایجان فیلسوفو؛ فضل‌الدین خونجی

فضل‌الدین خونجی – اصلاً آذربایجانین خونج شهریندن اولان، 1194-جو ایلده دوغولموش فیلوسوفدور.

یاشاییشی

اونون حاقیندا ان قیمتلی ایلک منبع اؤز شاگیردی ابن ابی اصیبعه‌نین "طبیبلر طبقه‌لری باره‌ده خبرلرین قایناقلاری" کیتابیدیر. عرب عالیمی آذربایجان فیلوسوفونا رغبتینی ایفاده ائده‌رک یازیر: "افضل‌الدین خونجی بیلیکلی باشچیدیر، کامیل دوشونندیر، عالیم و فیلوسوفلارین جنابیدیر". او، قاهیره‌ده، داها سونرا میصیرده اوزون مودت یاشاییب، اوردا دؤولت ایشلرینده چالیشیب. عؤمرونون سون واختلاریندا میصیرین و اونون ایالتلری نین باش قاضیسی وظیفه‌سینی توتوب. بو حاقدا تاریخچی جلال الدین سیوطی‌نین "میصیرو قاهیره خبرلرینه دایر" اثرینده قئید ائدیلیب. قاهیره‌ده وفات ائدیب و اوردا شاگیردلری طرفیندن قرافه‌ قبریستانلیغی دفن ائدیلیب.



آردینی اوخو/ Ardını oxu

آچار سؤزلر : آذربایجان, فیلسوف,

آذربایجان فیلسوفو: محمود شبستری

+0 بگندیم

آذربایجان فیلسوفو:  محمود شبستری

محمود شبستری، سعدالدّین محمودبن امین‌الدّین عبدالکریم‌بن یحیی شبستری- آذربایجان عالیمی، فیلوسوف، صوفیزمین ان گؤرکملی نظریه‌چیلریندن اولموشدور. 

یاشاییشی
سعدالدّین محمودبن امین‌الدّین عبدالکریم‌ ابن یحیی شبستری تبریز یاخینلیغینداکی شبستر شهرینده 1287-جی ایلده ایلاهیاتچی عاییله‌سینده آنادان اولموشدور. ائنسیکلوپئدیک ساوادا مالیک اولان محمود شبستری ایلاهیات، فلسفه، آسترونومییا، طیب، فیلولوگییا و باشقا عئلم ساحه‌لرینه دریندن بلد اولموشدور. 
شبستری میصیر، حیجاز، سوریه، عراق و باشقا اؤلکه‌لره سیاحتلر ائدیب، اوراداکی عالیملرله تانیش اولموش و اونلارلا مکتوبلاشمیشدیر. محمدعلی تربییت‌ین یازدیغینا گؤره، شیروانلی سیاحلاردان بیری شبستری‌نین کرماندا دا اولدوغونو ایدیعا ائدیر. او، کرماندا ائولنمیش و اورادا اوشاق و نوه‌لری ده قالمیشدیر. شبستری‌نین نسلیندن چیخانلار آراسیندا عئلم و ادبیات خادیملری ده واردی. اونون اوغلو شاعیر اولموش و آتاسی‌نین مشهور "گولشن راز" اثرینه شرح یازمیشدیر. 



آردینی اوخو/ Ardını oxu

آچار سؤزلر : آذربایجان, فیلسوف,

آذربایجان فیلوسوفو، سراج ‌الدین اورموی

+0 بگندیم

آذربایجان فیلوسوفو، سراج ‌الدین اورموی

سراح‌‌الدین محمود ابوبکر اوغلو اورموی — آذربایجان فیلوسوفو، ایجتیماعی-سیاسی خادیمدیر. 

حاقّیندا
سراح‌‌الدین اورموی 1198-جی ایلده آذربایجانین اورمیه شهرینده دوغولموش، اوشاقلیق ایللرینی همین صفالی دییاردا کئچیرمیشدیر.منبعلرده اونون موصول‌ده تحصیل آلدیغی گؤستریلیر. 
سراح‌‌الدین اورموی بیر مودّت دمشقده یاشامیش، سونرالار ایسه کیچیک آسیایا گئتمیشدیر. 1246-جی ایلدن اوّل او، آرتیق قونیه شهرینده قاضی ایمیش. گؤرکملی حوقوقشوناس عالیم کیمی اونون 1250-جی ایلده موباحیثه مجلیسلرینده ایشتیراک ائتدیگی خبر وئریلیر. 
13. عصرین تورک تاریخچیسی ابن بی‌بی 1282-1285-جی ایللرده قلمه آلدیغی "عالی ایشلره دایر علاالدین امرلری" کیتابیندا آذربایجان فیلوسوفونون بوتون عئلم ساحه‌لرینده شؤهرت تاپدیغینی قئید ائده‌رک فعالیتینی یوکسک قییمتلندیرمیشدیر. 
ان مشهور اثری "نورلارین دوغوشلاری"دیر، بو کیتابین منطیقه دایر حیصه‌سی‌نین قاهیره‌ده خدیویه کیتابخاناسیندا ساخلانیلان الیازماسی سراح‌‌الدین اورموی‌نین ساغلیغیندا، 1278-جی ایلین اییول آییندا قونیه شهرینده خطاط اسماییل ابن خلیل طرفیندن کؤچورولوب تاماملانیب. فیلوسوفون بو کیتابی‌نین همین حیصه‌سی قطب‌الدین رازی‌نین اونا یازدیغی شرحله بیرلیکده تبریز، ایستانبول و تهراندا موختلیف ایللرده چاپ ائدیلیب. دیگر ایری اثری اولان "حیکمت اینجه‌لیکلری" 1257-جی ایلده یازیلیب، 1972-جی ایلده تهراندا چاپ ائدیلیب. 



آردینی اوخو/ Ardını oxu

آچار سؤزلر : آذربایجان, فیلسوف,

آذربایجان فیلسوفو: تاج‌الدین محمد اورموی

+0 بگندیم

آذربایجان فیلسوفو: تاج‌الدین محمد اورموی

تاج‌الدین محمد حسن اوغلو اورموی (1177-1255) — آذربایجان فیلوسوفو، حوقوقشوناس و ایلاهیاتچی. 



آردینی اوخو/ Ardını oxu

آچار سؤزلر : آذربایجان, فیلسوف,

دیل ساده‌جه دانیشماق اوچون دئییل

+0 بگندیم

دیل ساده‌جه دانیشماق اوچون دئییل
تورال ایسماییلوو

کؤچورن: عباس ائلچین 

     فلسفه‌‌نین بوتون ایجتیماعی عئلملردن آیریلدیغی 19-جو عصردن سونرا فلسفه ایله دیگر ساحه‌لرین موناسیبتلری موعیّنلشدی. بیر طرفده فیلوسوفلار گئرچگی آختارماق آزاریندان ال چکه‌رک وارلیق و سبب-نتیجه ایلیشکیلرینه فوْکوُسلانیر، دیگر طرفده ایسه فلسفه‌‌نین کونکرئت فوْکوُسلانمالی اولدوغو آرئنالارین اولماسی ایدیعالاری کؤکوندن یانلیش حساب ائدیلیردی. بو دوشونجه‌لر اوزرینه دئرریدا فلسفه ایله دیگر ساحه‌لرین موناسیبتلرینی سیستئملشدیریر و فلسفه‌‌نین کونکرئت فورمادا همین ساحه‌لردن آیریلماغی‌نین طبیعی و لابود پروسئس اولما ائحتیمالینی مرکزلشدیریردی. 
آریستوتئلین ایجتیماعی عئلملری آییرماغی دا تکجه دوشونجه ساحه‌لری‌نین موطلقلشدیریلمه‌سی ایله علاقه‌دار اولماییب، هم ده سیستئماتیک تعلیملرین قدیم دؤورده یارارسیز اولماغی ایله علاقه‌دار ایدی. سوکرات سینتئز پروسئسینی "آخساق" حساب ائدیردی. چونکی آنتیک کولتورو منیمسه‌ین اینسا‌نین حادیثه‌لری حیصه‌لره آییراراق تحلیل ائتمه مئعیارلاری یوخ ایدی. همین دؤورده کشفلر چوخ آز ایدی، اینسانلارین پراکتیکی فعالییّتینده ایستیفاده ائده بیله‌جگی آلتلر و اشیالار قیسیتلی ایدی. هاراری باشدا اولماقلا، بوتون یئنی دؤور تکامولچولری‌نین ایره‌لی سوردوگو "تجروبه‌‌نین مادّی بازاسی‌نین اساسلیغی" ایدیعاسی نه قدر دوغرو اولدوغونو بیر داها گؤستریر. هاراری قئید ائدیر کی، آز تئخنیکا هم ده چوخ ایشدیر، آز واسیطه هم ده چوخ دوشونمکدیر. عئینیله آنارخیست ناوم چومسکی‌نین دئدیگی پروسئسدیر، چوخ کشف خئییرلی اولدوغو قدر، تقکّورون کوتلشمه‌سینه ده رواج وئریر. بئله قارماقاریشیقلیقلار فونوندا گؤروروک کی، حقیقتن حادیثه‌لر بیزی یؤنلتمکله بیزیم بوتون پوتئنسیالیمیزی محو ائدیر. 



آردینی اوخو/ Ardını oxu

آچار سؤزلر : دیل,

تروْیا آتی و دیل

+0 بگندیم

تروْیا آتی و دیل 
تورال عوثمان 

"مغلوب میلّتلر، غالیب و فاتئح میلّتلرین عؤرفلرینی، عادتلرینی و عنعنه‌لرینی تقلید ائدر." ایبن خلدون

"بابیل قوللـه‌سی و آفازییا" آدلی یازیدا اله سالیناجاق اینسانلار اولاراق اؤزوموزو تانیماغیمیز اوزریندن دیل مؤوضوسونا فلسفی زمینده اولان یاناشمامین عومومی چرچیوه‌سینی خولاصه ائتمه‌یه چالیشاراق و شاهیدی اولدوغوم گئدیشاتین منظره‌سی‌نین تئولوژی، فلسفی، علمی، تاریخی، ادبی، ایجتیماعی و باشقا یؤنلرینه دیقّت چکمه‌یه جهد ائده‌رک دیلین ماهییتی‌نین و هر بیر ساحه‌ده اولان بیر چوخ ناتاماملیغین کؤکونون هارادان قایناقلاندیغینی آراشدیرماق باخیمیندان عومومی موشاهیده‌لریمی یازمیشدیم. همین یازینین داوامی و بیر چوخ باشقا تفرروعاتلارین ایفاده اولونماسی ضرورتیندن بعضی مسله‌لری قئید ائتمک احتییاجی حیس ائتدیم. دیل مؤوضوسو فلسفی زمینده چوخ درین مؤوضو اولماقلا یاناشی تاریخ بویو بیر چوخ موتفکّیرلر، عالیملر، فیلوسوفلار، شاعیرلر بونا ائله بیر یؤن وئریبلر کی، بوردا آرتیق بوتون سؤزلرین دئییلدیگی ظنّینه قاپیلا بیله‌ریک، لاکین منیم مسله‌م صیرف یئنی بیر سؤز دئمک نامینه نسه یازماق یوخ، کئچمیشدن میراث قالان بیلیگی و حیکمتی حاضیرکی پروبلئملری گؤستره بیله‌جک شکیلده کئچیلمیش یولدان ایندییه گتیره بیله‌جگیمیز مسله‌نی ایفاده ائتمکدیر. همچنین لیسانیمیز، ادبیاتیمیز، دوشونجه حیاتیمیز ایله باغلی اوزرینده دورولمادیغینی دوشوندوگوم بعضی عومومی مسله‌لرله علاقه دار موشاهیده‌لریمی یازماق نییّتینده‌یم.


آردینی اوخو/ Ardını oxu

آچار سؤزلر : دیل,

تورک دوشونجه‌سی‌نین عظمتلی آبیده‌سی

+0 بگندیم

تورک دوشونجه‌سی‌نین عظمتلی آبیده‌سی 
آیتک ذاکیرقیزی (ممّدووا) 
فلسفه دوکتورو 

بوتون تورکلرین عئینی دیلده بیرلشه بیله‌جگینی ثوبوت ائدن آرقومئنت - “ترجومان” 

     تورک دونیاسی‌نین بؤیوک دوهاسی ایسماییل بَی قاسپیرالی (1851-1914) مدنییت تاریخینده میثیلسیز خیدمت گؤسترمیشدیر. اونون ناشیری اولدوغو، اون دوققوزنجو عصرین سونو–ییرمینجی عصرین اوّللرینده چاپدان چیخان “ترجومان” قزئتی تورک خالقلاری‌نین دوشونجه‌سینده عظمتلی یئر توتور. بو ایل آپرئل آییندا “ترجومان” قزئتی‌نین 135 ایللیگیدیر.
“ترجومان” قزئتینی ایسماییل بَی قاسپیرالی‌نین ان بؤیوک اثری آدلاندیران بؤیوک موتفکّیر یوسیف بَی آکچورا یازمیشدیر کی، “ترجومان” قزئتی اوتوز ایلدیر مسلگینی، فیکرینی اصلا دییشدیرمه‌دن، فاصیله‌سیز داوام ائدیر. “ترجومان” هر نوسخه‌سینده اؤز مسلگینی بئله ایفاده ائدیر: "تورک، تاتار، آذربایجان، کوُموُک، نوْقای، باشقیرد، اؤزبک، سارت، تارانچا، کاشغاری، تورکمن و سایر آدلارلا بیلینن تورک قؤوملری‌نین جومله‌سی آراسیندا یاییلمیش و معلوم اولان “ترجومان” ،موسلمانلار آراسیندا معاریفین اینتیشارینا و ایسلام مکتبلری‌نین ایصلاحینا چالیشیر. ساده و آچیق هر کس آنلایاجاق صورتده قلم ایشله‌دیر".
تورکییه‌‌نین گؤرکملی ایجتیماعی خادیمی ضیا گؤک‌آلپ میرزه فتعلی آخوندزاده‌نی و ایسماییل بَی قاسپیرالینی روسییادا یئتیشن ایکی بؤیوک تورکچو آدلاندیرمیشدیر. میرزه فتعلی آخوندزاده‌نین "آذربایجان تورکجه‌سینده یازدیغی اؤزونه‌مخصوص کومئدییالار، بوتون آوروپا دیللرینه چئوریلمیشدیر. قیریمدا “ترجومان” قزئتینی چیخاران ایسماییل بَی قاسپیرالی‌نین تورکچولوکده‌کی پرینسیپی "دیلده، دوشونجه‌ده و ایشده بیرلیک" ایدی “ترجومان” قزئتینی شیمال تورکلری آنلادیغی قدر شرق تورکلرییله غرب تورکلری ده آنلاردی. بوتون تورکلرین عئینی دیلده بیرلشه بیله‌جگینه، بو قزئتین وارلیغی جانلی بیر آرقومئنتدیر". 



آردینی اوخو/ Ardını oxu

آچار سؤزلر : تورکلوک, تورک, تورک دونیاسی, دیل, میللی,

ایتیریلمیش معاریف، یوخسا تورک سیویلیزاسییاسی؟!

+0 بگندیم

ایتیریلمیش معاریف، یوخسا تورک سیویلیزاسییاسی؟! 

صلاح الدین خلیلوو

کؤچورن: عباس ائلچین

 (پروفئسور دوکتور س.فرئدئریک ستاررین "ایتیریلمیش معاریف" اثری حاقّیندا)

تاریخین مؤحتشم بیر دؤورو حاقیندا مونومئنتال اثر! 
صؤحبت پروفئسور.دوکتور. س.فرئدئریک ستاررین "Lost Enlightment" (ایتیریلمیش معاریف. مرکزی آسییا­‌نین قیزیل دؤورو: عرب ایستیلاسیندان تامئرلانا قدر) آدلی مونوقرافییاسیندان گئدیر. 

     بیر نئچه آی اوّل حؤرمتلی همکارلاریمدان بیری صؤحبت اسناسیندا تا‌نینمیش آمئریکا سییاستچیسی و کولتورولوقو فرئدئریک ستاررین یئنی کیتابینا موناسیبتیمی سوروشدو. منیم کیتابدان خبریم یوخ ایدی و همکاریم منه بو کیتابی موطلق اوخوماغی تؤوصییه ائتدی. مؤلیفین ده چوخ نوفوذلو آدام اولدوغونو دئدی. پروفئسور دوکتور فرئدئریک ستارر 3 آب‌ش پرئزیدئنتی‌نین روسییا و آوراسییا مسله‌لری اوزره موشاویری اولموش، دونیادا تا‌نینمیش موتخصیصدیر. اونون بو کیتابی ایسه کئچن ایل "پرینستون" نشریاتیندا نشر اولونوب و مشهور سییاستچیلر ف.فوکویاما، ه.کیسینجئر و س. کیتاب حاقیندا یوکسک فیکیر سؤیله‌ییبلر.



آردینی اوخو/ Ardını oxu

آچار سؤزلر : تورک, تورک دونیاسی,

دؤولت، دیل، دیلچیلیک

+0 بگندیم

دؤولت، دیل، دیلچیلیک

صلاح الدین خلیلوو

کؤچورن: عباس ائلچین

    بیر حادیثه‌لر دونیاسی، بیر بیلیکلر دونیاسی، بیر ده سؤز دونیاسی وار. اساس وظیفه‌لردن بیری بو دونیالار آراسیندا قارشیلیقلی آنلاشما، آدئکوات موناسیبت قورماقدیر. سؤز، آنلاییش، لوْگوْس عادی دانیشیق دیلی‌نین اساسینی تشکیل ائدیر. محض بو­نا گؤ­ر­ه‌دیر کی، بیر چوخ فیلوسوفلارین فیکرینه گؤره، عادی دانیشیق دیلی حقیقی وارلیغین اؤزودور. یعنی حادیثه‌لر دونیاسی دا، ایدئیالار دونیاسی دا محض عادی دانیشیق دیلی سایه‌سینده حیاتیلَشیر، اینسانیلَشیر و بیزیم اوچون دونیایا چئوریلیر.

    بیر اونسیت واسیطه‌سی اولماقلا برابر، دیل هم ده بیلیکلرین ساخلانماسی، اؤتورولمه‌سی و منیمسه‌نیلمه‌سینه خیدمت ائدیر. دیلی بیلمه‌ین آدام همین دیلده ساخلانمیش بیلیک و دَیرلر سیستئمینی ده منیمسه‌یه بیلمز.

   دیلین داشیییجیسی یالنیز بو دیلی بیلن، بو دیلده دانیشان کونکرئت اینسانلار دئییل، اونلارین توپلوسو دا دئییل، بوتؤولوکده میلّت، جمعییّتدیر؛ کوتله یوخ، ستروکتورلاشمیش سوسیال سیستئمدیر و بو جمعییّتده دیل اؤزو ده بیر سوسیال اینستیتوت کیمی فورمالاشیر و اونون مؤوجودلوغونون داکونکرئت اینسانلاردان آسیلی اولمایان اوبیئکتیو رئال فورمالاری (قرامماتیکا، لوغتلر، کیتابلار، دیسکلر و س.)، مادّیلشمیش سوسیال حافیظه یارانیر. خالقین بوتون نوماینده‌لری ساده‌جه بو دیلده دانیشدیغی حالدا، اونو تام شکیلده، بوتؤو بیر فئنوْمئن کیمی تدقیق ائدن، قورویان، عومومی جهتلرینی، قانونا اویغونلوقلارینی، اینواریانتلارینی، هابئله، باشقا دیللره نظرن خوصوصیتلرینی اؤیرنن ایختیصاصلاشمیش آداملار – دیلچیلر یئتیشیر.



آردینی اوخو/ Ardını oxu

آچار سؤزلر : آنادیلی, دیل, دیلچیلیک, دؤولت,

Dövlət, dil, dilçilik

+0 بگندیم

Dövlət, dil, dilçilik

 Səlahəddin Xəlilov

Bir hadisələr dünyası, bir biliklər dünyası, bir də söz dünyası var. Əsas vəzifələrdən biri bu dünyalar arasında qarşılıqlı anlaşma, adekvat münasibət qurmaqdır. Söz, anlayış, logos adi danışıq dilinin əsasını təşkil edir. Məhz bu­na gö­rə­dir ki, bir çox filosofların fikrinə görə, adi danışıq dili həqiqi varlığın özüdür. Yəni hadisələr dünyası da, ideyalar dün­yası da məhz adi danışıq dili sayəsində həyatiləşir, insaniləşir və bizim üçün dünyaya çevrilir.

Bir ünsiyyət vasitəsi olmaqla bərabər, dil həm də  biliklərin saxlanması, ötürül­mə­si və mə­­nimsənilməsinə xidmət edir. Dili bilməyən adam həmin dildə saxlanmış bilik və dəyərlər sistemini də mənimsəyə bilməz.

Dilin daşıyıcısı yalnız bu dili bilən, bu dildə danışan konkret insanlar deyil, onlarıntoplusu da deyil, bütövlükdə millət, cəmiyyətdir; kütlə yox, strukturlaşmış sosial sistemdir.Və bu cəmiyyətdə dil özü də bir sosial institut kimi formalaşır və onun mövcudluğunun dakonkret insanlardan asılı olmayan obyektiv real formaları (qrammatika, lüğətlər, kitablar, disklər və s.), maddiləşmiş sosial hafizə yaranır. Xalqın bütün nümayəndələri sadəcə bu dildədanışdığı halda, onu tam şəkildə, bütöv bir fenomen kimi tədqiq edən, qoruyan, ümumicəhətlərini, qanunauyğunluqlarını, invariantlarını, habelə, başqa dillərə nəzərənxüsusiyyətlərini öyrənən ixtisaslaşmış adamlar – dilçilər yetişir.




آردینی اوخو/ Ardını oxu

آچار سؤزلر : آذربایجان, آنادیلی, دیل,

دیل و تفکّور فلسفی پروبلئم کیمی

+0 بگندیم

دیل و تفکّور فلسفی پروبلئم کیمی

م. میرزه‌علی‌یئوا‌

   دیل و تفکّور پروبلئمی دیالئکتیک ماتئریالیزمده عومومی مسله اولان ماتئرییا و شوعورون قارشیلیقلی علاقه و موناسیبتلری مسله‌سی‌نین آیریلماز حیصه‌سی کیمی اؤیره‌نیلیر. دیل و تفکّور پروبلئمی فلسفه‌نین اساس مسله‌سی – ماتئرییانین‌می، یوخسا روحون‌مو ایلکین اولماسی مسله‌سی ایله باغلیدیر. بیز فلسفه‌نین اساس مسله‌سینی حلّ ائدرکن شوعورو و ماتئرییانی قارشی-قارشییا قویوروق. ماتئرییا شوعوردان آسیلی اولمایان، شوعور خاریجینده مؤوجود اولان شئیلردیر. بونا گؤره ده، شوعورو دا ماتئرییایا داخیل ائدنلر جیدی سهوه یول وئریرلر.

فیکیر ماتئرییا کیمی قبول ائدیلسه، اوندا ماتئرییا ایله تفکّور عئینی‌لشمیش اولار، اونلارین آراسینداکی فرقدن ایسه دانیشماغا بئله دَیمز. لاکین شوعورلا ماتئرییا آراسینداکی فرقی شیشیردیب، موطلق آیریلیغا چاتدیرماق دا اولماز.

عومومیتله، شوعورلا ماتئرییا آراسینداکی فرقی ده، رابیطه‌نی ده گؤره بیلمه‌لی‌ییک. فرقی اونوتماق اولماز؛ چونکی شوعورون ماتئرییا ایله عئینی‌لشدیریلمه‌سی تامامیله سهو فیکیرلرله نتیجه‌له‌نیر. لاکین عئینی زاماندا شوعورو بئییندن آییرماق دا اولماز؛ چونکی شوعور بئینین، یعنی تشکّول تاپمیش ماتئرییانین خاصّه‌سیدیر.



آردینی اوخو/ Ardını oxu

آچار سؤزلر : دیل,