ائلچین

تورک دیلی و ادبیاتی

علیشیر نوایی‌نین لطیفه‌لری

+0 بگندیم
علیشیر نوایی 

  علیشیر نوایی‌نین لطیفه‌لری

  آزاد یاشار

 کؤچورن: عباس ائلچین

    تانینمیش شاعیر و صوفی اوستادی علیشیر نوایی (1441 - 1501) زمانه‌سی‌نین نوفوذلو حؤکمداری سولطان حسین بایقارانین (1438 - 1506) ساراییندا وزیرلیک ائدیرمیش. 

   *** 

   بیر گون سولطان اوندان سوروشور کی، دونیانین هاراسیندا آغجاقاناد یوخدور. 

  - اینسانین اولمادیغی یئرده. 

   وزیرینی پیس وضعیتده قویماق و یانیلدیغینی اونا ایثباتلاماق اوچون سولطان اونا آتا مینیب، شهر کنارینا گزینتییه گئتمگی تکلیف ائدیر. اوجقار بیر یئره گلیب چیخیرلار. بیر هووور دینجلمک اوچون بولاق باشیندا اوتوردوقلاری زامان بیر نئچه آغجاقانادین ویزیلتیسی سولطانین زهله‌سینی تؤکور. قانی قارالان حسین بایقارا ایستئهزا ایله نواییدن سوروشور: 

  - بس دئییردین اینسان اولمایان یئرده آغجاقانادلارا راستلانمیر؟ 

  علیشیر نوایی سویوققانلی شکیلده جاواب وئریر: 

  - یوخسا بیز اینسان دئییلیک؟! 

  *** 

   نوایینی چتین وضعیته سالماق اوچون دایم گیروه گزن بایقارا بیر گون اونا دئییر کی، اوچ گونون ایچینده منیم اوچون داشدان پاپاق تیک. نوایی هئچ تؤورونو پوزمادان بیلدیریر: 



آردینی اوخو/ Ardını oxu

آوشار لار (1)

+0 بگندیم

آوشارلار(1)

آوشار ائلی‌‌نین تاریخی

انور چینگیز اوغلو

کؤچورن:‌عباس ائلچین

  اؤنجه آد آچیمی حاقیندا. فضل اله رشیدالدین (جامع‌ التواریخ)، یازیچی اوغلو علی (سلجوقنامه) و ابولغازی باهادیر خان خیوه‌لی‌یه (شجره تراکمه) گؤره آوشار آدی‌نین آنلامی «ایشلرینی جلد گؤرن و اووا هوسلی»دیر. ک.وامبئری بو آدی اثری‌نین بیر یئرینده «توپلاییجی» دیگر یئرینده «افسر، ظابیط» کیمی آچیقلاییر. ک. نعمت ایسه آوشار آدی‌نین «آوش» فعلیندن تؤرندیگینی قئید ائدیب، «ایطاعتلی» معناسیندا اولدوغونو یازیر. 

  مشهور تورکولوق م.کاشغاری (XI یوزایل) معلوم «دیوان لغات التورک» اثرینده 22 اوغوز طایفالاریندان بیری افشار//اوشار طایفاسی‌نین آدینی قئید ائتمیشدیر. ف.رشیدالدین اوغوزلارین بویلاری، دامغاسی، گئنئولوگییاسینی داها دقیق و ستابیل تصنیف ائتمیشدیر. 

  فضل اله رشیدالدینده اوغوزلارین بویلاری بوز-اوک و اوچ-اوک دئیه ایکی قروپا آیریلیر. آوشار بویو بوز-اوک قروپونا منسوب اولوب اولدوز خانین اوغلو کیمی تصویر اولونموشدور. او، یازیر: «اوشار، چئویک و وحشی حئیوان اووونا هوسلی». (ف. رشیدالدین، اوغوزنامه، باکی، 1987.ص.65.) 

  یازیچی ‌اوغلو علی بَی، ابولغازی باهادیر خان خیوه‌لی ده اوغوز طایفالارینی 24 بویا بؤلموش، آوشار طایفاسی‌نین دا آدینی قئید ائتمیشلر. 

  م. کاشغاریدن، ف. موبارک‌شاهدان (افشار) فرقلی اولاراق فضل اله رشیدالدین و ابولغازی خان خیوه‌لیده بو سؤز «اوشار» فورماسیندا ایشلنمیشدیر.



آردینی اوخو/ Ardını oxu

نووروزون گئرچک ماهیتی

+0 بگندیم

نووروزون گئرچک ماهیتی

ائلچین بایراملی

کؤچورن: عباس ائلچین

  ان قدیم قایناقلارین وئردیگی معلوماتلارا گؤره، بشریتین ایلک مدنیت و اینجه صنعت ائلئمئنتلری - یازی، فولکلور، موسیقی، پوئزییا، خالق تئاتری، خالچاچیلیق، صنعتکارلیق، علمی-فلسفی بیلیکلر، ایدمان یاریشلاری و س. محض بو تورپاقلاردا تشککول تاپیب. 

   

  مؤحتشم مدنیت یارادان آذربایجان خالقی‌نین دونیا مدنیتینه وئردیگی میثیلسیز تؤحفه‌لردن اولان باهار بایرامی‌نین ماهیتینی آنلاماق او قدر ده چتین دئییل. چونکی، زمانمیزده مقصدلی شکیلده بو بایرامین تحریف ائدیلمه‌سی جهدلری بئله مین ایللر بویو بو بایرامی یاشادان خالقلارین گئن یادداشیندان اونون دییشمز عنعنه‌لرینی سیله بیلمه‌ییب. 

   

  سون تدقیقاتلارا گؤره، یاشی 10 مین ایله چاتان بو بایرامین ان یوکسک سویییه‌ده آذربایجاندا قئید ائدیلمه‌سی اودلار یوردونون تا قدیمدن یوکسک سیویلیزاسییا مرکزی اولدوغونو تصدیقله‌ین اساس فاکتورلارداندیر. 

   

  بشریتین ایلک بایرامی 

      باهار بایرامی حاقدا معلوماتلارا قدیم شومئر متنلرینده، 10 مین ایله یاخین یاشی اولان ایلک موقدس کیتابدا - آوئستادا، ایلک پئیغمبر زردوشتون قاتلاریندا، 5-6 مین ایللیک تاریخه دایانان دده قورقود داستانلاریندا و دیگر قدیم منبعلرده راست گلینیر. 

      شرقشوناس عالیم عاییدا ایمانقولییئوا نووروز بایرامینی مضمون باخیمیندان شرطی اولاراق مرکزی آسیا، اؤن آسیا و شرقی آوروپا اولماقلا 3 قیسمه بؤلور. مرکزی آسیایا قازاخیستان، سیبیر، آلتای و شیمال-قربی چین تورکلری - اویغورلار داخیلدیر. 



آردینی اوخو/ Ardını oxu

چرشنبه‌لرین فلسفه‌سی

+0 بگندیم

چرشنبه‌لرین فلسفه‌سی

آیگون تئلمان قیزی

کؤچورن: عباس ائلچین 

   نووروزون ائتنیک-میفولوژی مضمونو  

         آذربایجان خالقی‌نین معنوی مدنیتی‌نین ائتنیک-میفولوژی کئیفیتی‌نین موعینلشدیریلمه‌سینده، بو خالقین قدیم میفیک گؤروشلریندن توتموش، عادت-عنعنه‌سی و حیات حاقیندا دوشونجه‌لری باره ده آیدین تصوورلر الده ائدیلمه‌سینده خالق بایراملاری‌نین رولو اولدوقجا اهمیتلیدیر. خالق معنویاتی‌نین گوزگوسو اولان فولکلورون تظاهور فورمالاریندان ساییلان متنلردن فرقلی اولاراق، بایرام میللی خاراکتئری، میللی تفککورون سپئسیفیکاسینی چوخسایلی پارامئترلردن عکس ائتدیریر. چونکی بایرام (طبیعی کی، سونرادان موختلیف ‌سیاسی-ایدئولوژی تاثیرلره، خالق شوعورونا مونجر ائدیلن بایراملار دئییل، خالقین میللی وارلیغیندان قوپوب گلن بایراملار نظرده توتولور) بیر طرفدن ائتنیک-میفیک گؤروشلری، دیگر طرفدن کوسموقونیک باخیشلاری اؤزونده موکممل بیر‌سیستئم اولاراق عکس ائتدیریر و‌ سیستئم خاراکتئری کسب ائدن ریتوال-میفولوژی سئمانتیکایا مالیکدیر.  



آردینی اوخو/ Ardını oxu

آذربایجان خالق گولمه‌جه‌لری (4)

+0 بگندیم

آذربایجان خالق گولمه‌جه‌لری (4)

عباس ائلچین

ائرکک بولود

بیر گون موسا حضرتلری طور سینایا گئدنده، داغدا کندین چوبانی  ایله قارشیلاشیر. چوبان قویونلاری دره‌ده یاییمیش اؤزوده بیر داشا سؤیکه‌نیب ماهنی اوخوریوردو. موسا اسنلشمه‌دن گؤیده‌کی قارا بولودو چوبانا گؤسته‌ره‌رک اوستونه چیمخیریر:

- آی چوبان! او قارا بولودو گؤرمورسن‌می؟ تئز اول قویونلاری دره‌دن ائشیگه چیخارت، یاغیش یاغیب سئل داشلانار، قویونلاری آپارار!

چوبان گوله- گوله:

- ای تانری‌نین بؤیوک یالاواجی! او بولود ائرکک‌دیر، یاغماز- دئییر.

بو یانیت موسایا آغیر گلیر:

- بولودون ائرکک- دیشیسی  اولماز؟!.. من دئییرم یاغاجاق سن‌ده دئ یاغاجاق!..

چوبان بیر شئی دئمه‌ییب ماهنی اوخوماغینی سوردورور.

    موسا تانری قاتینا چاتیب آستاناسیندا آلین یئره سورتدوکدن سونرا:

- تانریم! اولانلار اؤزونوزه آیدین‌دیر، او قارا بولودو هاچان یاغدیرتدیراجاق‌سینیز‍‍؟- دئییر.

تانری گولومسه‌ییب:

- ائی موسا! او بولود ائرکک‌دیر یاغماز!..- دئییر-  تکجه دیشی بولودلار یاغار.

موسا داریلیر:

- تانریم! او قارا بولود یاغماسا من ائل ایچینده بیر پوللوق اولارام، آرتیق کیمسه منیم دئدیکلریمه اینانماز، سیزه یالواریرام او بولود یاغدیرتدیراسینیز.

تانری، موسانی قیرماییب ائرکک بولودو یاغدیرتدیریر!!

    موسا قاییدان باش گؤرور چوبان اؤتوروب باش- گؤزونه تاپدایاراق آغلاییر.

- چوبان قارداش من سنه دئمه‌دیمی قویونلاری دره‌دن چیخارت یاغیش یاغار، سئل گلر؟!

چوبان وایسینا- وایسینا :

- آللاه باعیثین بالالارینی اؤلدورسون- دئییر.- آللاهدا بیلیر او بولود ائرکک ایدی!!



آردینی اوخو/ Ardını oxu

Osmanlı’dan Bugüne 19 Önemli Mizah Dergisi

+0 بگندیم

Osmanlı’dan Bugüne 19 Önemli Mizah Dergisi

Diyojen (1869-1873)

Diyojen



آردینی اوخو/ Ardını oxu

سوی قیریما معروض قالان آذربایجان توپونیملری

+0 بگندیم
 

سوی قیریما معروض قالان آذربایجان توپونیملری 

 ناظیم موصطافا 

 کؤچورن: عباس ائلچین 

      هر هانسی بیر اراضیده توپونیملر سیستئمی‌نین فورمالاشماسی اوچون یوز ایللر، بلکه ده مین ایللر لازیمدیر. جنوبی قافقازدا قدیم تورکلره، اوغوز و قیپچاق بویلارینا مخصوص توپونیملرین یارانماسیندان مین ایللرله زامان کئچیر. آذربایجان، گورجوستان و ایندیکی ائرمنیستان اراضیسینده اون مینلرله توپونیم محض تاریخین قدیم قاتلاریندا فورمالاشمیشدیر. قدیم تورکلر یاشادیقلاری اراضی‌نین جوغرافی رئلیئفی، تاریخی شخصیتلری‌نین و طایفالارین آدلاری آدلاندیرمیشلار. 

  بو گون ائرمنیستان رئسپوبلیکاسی آدلانان دؤولت اساسن تاریخی آذربایجان تورپاغی اولان ایروان خانلیغی‌نین اراضیسینده یارادیلمیشدیر. 

  1827-جی ایلده ایروان و ناخچیوان خانلیقلاری‌نین روسییا طرفیندن ایشغالیندان سونرا یارادیلان یئنی اینضیباطی-اراضی واحیدینده یعنی -  " ائرمنی ویلایتی " نین اراضیسینه داخیل ائدیلن 1111 کنددن یالنیز 62-ده ائرمنیلر یاشاییردی. اونلار دا 1828-جی ایلدک بورایا کؤچورولموش ائرمنیلر ایدی. یئری گلمیشکن، گؤستریلن 62 کندین آنجاق 14-نون آدی ائرمنی منشالی ایدی. 



آردینی اوخو/ Ardını oxu

یاددان چیخماز قاراباغ

+0 بگندیم

من عاشیقم قاراباغ

قارا سالخیم ، قارا باغ

دونیا جنته دؤنسه

یاددان چیخماز قاراباغ

                           یاددان چیخماز قاراباغ

                                                       یاددان چیخماز قاراباغ



آردینی اوخو/ Ardını oxu

ادبیاتدا گولوش- ساتیرا و یوُموْر

+0 بگندیم
ادبیاتدا گولوش- ساتیرا و  یوُموْر

    یازیچی حیات حادیثه‌لری‌نین بدیعی اینعکاسینی وئررکن اونا موعین موناسیبت بیلدیریر، اوخوجودا یاراتدیغی اوبرازا قارشی یا محبت، یا دا نیفرت اویادیر، یا اونو اوخوجونون گؤزونده اوجالدیر، یا ایفشا ائدیر، یا دا حالینا آجیییر، دوشدوگو وضعیتدن چیخماق یولونو باشا سالماغا چالیشیر و س. بونون اوچون یازیچی موعین اوصولدان، ایفاده طرزیندن ایستیفاده ائدیر. بئله اوصوللاردان بیری گولوشدور. 

  بدیعی ادبیاتدا گولوش داشیدیغی مضمونا، ایفاده ائتدیگی فیکره گؤره موختلیف اولور، باشقا سؤزله، گولوش اوبیئکته موختلیف موناسیبت بیلدیریر. گولوشون 2 نؤوعو وار: آ) ساتیرا؛ ب) یوُموْر 



آردینی اوخو/ Ardını oxu

آنادیلی حاققیندا شئعیر توپلوسو

+0 بگندیم

آنادیلی گونو قوتلو اولسون

یونسکو گئنل قورولو ۱۹۹۹ - ینجی ایلینده ۲۱ فئورال گونونو  " اولوسلار آراسی آنــادیــلی گــونو " اولاراق قبول ائتدی. بو گون ایلک اولاراق ۲۰۰۰- ینجی ایلیندن بو یانا دونیا چاپیندا قوتلانماغا باشلانیب .دونیانین ان قایدالی دیللرینین اوچونجوسو ساییلان آنادیلیمیز تورکجه،دونیانین ان چوخ قونوشولان اون دیلیندن بیریدیر.اوروپادا ایسه  قونشولان ایکینجی بؤیوک دیل ساییلیر.بو مناسیبته گؤره آنادیلینه حصر اولان شعرلرین توپلوسو حاضیرلانماقدادیر . سئویملی اوخوجولار اؤز شئعرلرینی یاخود سئودیکلری باشقا شاعیرلریمیزین شئعرلرینی بو مجموعه یه آرتیرا بیلرلر.

 



آردینی اوخو/ Ardını oxu

کرکوک جیناس بایاتیلاری

+0 بگندیم

کرکوک جیناس بایاتیلاری

  گؤزل آلما،  

  گؤزل گول، گؤزل آلما. 

  آلیرسان بیر اصیل آل 

  بد اصیل گؤزل آلما. 

   

  دولاندی گون، 

  دؤندو گون، دولاندی گون. 

  من سنه دالدالاندیم 

  سنه ده دولاندی گون. 



آردینی اوخو/ Ardını oxu

میرزه صالح تبریزی

+0 بگندیم
میرزه صالح تبریزی                     

  پاشا علی‌اوغلو     

           آذربایجان دیلینی ایجتیماعی حیاتین بوتون ساحه‌لرینده یایماغا، دؤولت دیلی سوییّه‌سینه قالدیرماغا چالیشان شاه ایسماییل خطایی‌دن سونرا دا صفویلر دؤولتینده تورک دیلی ان یوکسک دایره‌لرده اؤز نوفوذونو کیفایت قدر ساخلامیشدی. دوغرودور، آردی-آراسی کسیلمه‌ین عوثمانلی-صفوی حربی توققوشمالاری نتیجه‌سینده آذربایجان اون یئددینجی عصرده صفویلر دؤولتی‌نین سیاسی-ایقتیصادی مرکزی رولونو ایتیرمیش، پایتاخت شاه تهماسیبین (1524-1576) دؤورونده تبریزدن قزوینه، بیرینجی شاه عباس (1587-1629) دؤورونده ایسه، قزویندن ایصفاهانا کؤچورولموشدو. بونا باخمایاراق، آذربایجان تورکجه‌سی تبریزده و قزوینده اولدوغو کیمی، ایصفاهاندا دا سارایین و قوشونون ایشلک دیلی اولاراق قالیردی.



آردینی اوخو/ Ardını oxu

شنگول، شونگول، منگول/ میکاییل مشفیق

+0 بگندیم

Mikayıl Müşfiq
 
شنگول، شونگول، منگول
میکاییل مشفیق
   

  بیری وارمیش، بیری یوخموش،  
  مظلوملارین دردی چوخموش.  
  ساققالی بیر کئچی وارمیش،  
  گزدیگی یئر قایالارمیش.  
  داغدان-داغا آتلاناراق،  
  هر زحمته قاتلاناراق  
  یاشارمیش اؤز امگیله،  
  باشقاسی نین کؤمگیله  
  دولانماقدان اوتانارمیش،  
  اونون اوچ یاوروسو وارمیش:  
  بیری شنگول، بیری شونگول،  
  بیری ده بالاجا منگول. 



آردینی اوخو/ Ardını oxu

شنگولوم، شونگولوم، منگولوم

+0 بگندیم
 

آذربایجان خالق ناغیلی:  

شنگولوم، شونگولوم، منگولوم

 بیری وارمیش، بیری یوخموش، بیر کئچی وارمیش. کئچی‌نین اوچ بالاسی وارمیش. بیری‌نین آدی شنگولوم، بیری‌نین آدی شونگولوم، او بیری‌نین ده آدی منگولوم. 

  بو کئچی هر گون گئدیب مئشه ده و چؤلده اوتلایار، گئری قاییداندا بوینوزوندا اوت، آغزیندا سو، دؤشلرینده سود گتیررمیش. آستانادا دایانیب قاپینی دؤیرمیش، شنگولوم، شونگولوم، منگولوم آتیلا-آتیلا، دینگیلده‌یه-دینگیلده‌یه قاپی‌نین دالینا گلیب سوروشارمیش: 

  -کیمدیر؟ 

  کئچی ده جاواب وئررمیش: 

  -شنگولوم، شونگولوم، منگولوم! 

  آچین قاپینی، من گلیم! 

  آغزیمدا سو گتیرمیشم، 

  دؤشومده سود گتیرمیشم، 

  بوینوموزدا اوت گتیرمیشم. 



آردینی اوخو/ Ardını oxu

آخیسقا تورکلری‌نین لطیفه‌لری

+0 بگندیم

آخیسقا تورکلری‌نین  لطیفه‌لری 

 کؤچورن: عباس ائلچین   

        آخیسقا تورکلری‌‌نین ان بؤیوک خوشبختلیگی اوندادیر کی، طالعیین آجیلاری اونلارین گولوشونو و حیات عشقینی اریده بیلمه‌میشدیر. خالقی‌‌نین فاجیعه‌سینی اؤز فاجیعه‌سی کیمی دویان هر بیر تورکون دردینه درمان، روحونا تپر مودریک خالق گولوشو، دوزلو شاکالار، یئرئننوک(yerennük) اولموشدور. خالق گوله-گوله هئچ ده اؤز دردینی اونوتمامیشدیر. خئیر! - گولوش میلّی روحو، خالق روحونو سینماغا، قیریلماغا قویمامیش، دوشمنلره جاواب اولموشدور. خالق اؤز گولوشو ایله سانکی بؤیوک اوغلو عؤمر فایق نئعمانزاده‌‌نین دئدیکلرینی بیر داها سؤیله میشدیر: «خئیر، عزیزیم، خئیر! ایشیق دایره‌‌میز سؤنمه‌یه مایل اولسا دا، آرخایین اولونوز، سؤنمه‌یه‌جکدیر. بلکه گئتدیکجه بؤیویه‌جک، او قدر بؤیویه‌جک کی، تا بابالاریمیزین کئچمه‌مه‌لری اوچون چکیلن چین سدّینی ده کئچه‌جکدیر» (عؤ. ف. نئعمانزاده. اثرلری. باکی، 1983، س. 95). 

              تورکلرین میفولوژی اثرلری، افسانه، داستان، مانی، تورکولری ایله برابر، نصرالدین، قایا عمی، بئچ، کودیان حاقیندا چوخلو مزه‌‌لی روایتلری ده وار. اونلاردان بعضیلیرینی سیزه تقدیم ائدیریک. 

  



آردینی اوخو/ Ardını oxu