ائلچین ELÇİN

تورک دیلی و ادبیاتی

امیر نظام الدین علیشیر نوایی

+0 بگندیم

 

امیر نظام الدین علیشیر نوایی

 

 یاشامی 

علیشیر نوایی 9 فئورال 1441. ایلده هئراتدا دوغولوب.آتاسی غیاث الدین كچكینه باهادیر تئیمور اوغوللارینا منسوب آریستوكرات عاییله نین باشچیسی ایدی و خوراسان امیری ابوالقاسیم بابورون خیدمتینده دایانیردی.آنا طرفدن اولو باباسی ابو سید چیچك ایسه میرزه بایقارانین بیگلربیگی ایدی.اصل آدی نیظام الدین علیشیر اولان نوایی میرزه بایقارانین نوه سی حوسئین بایقارا ایله بیرلیكده بؤیوموش و تحصیل آلمیشدیر.داها سونرا حوسئین بایقارا حؤكمدار اولونجا اوشاقلیق یولداشی نوایینی اؤزونه كؤمكچی ائتدی.اونا مؤهوردارلیق،دیوان بیگ لیگی و سونرا دا  " امیر "  روتبه سینی وئردی. اؤزو ده تانینمیش عالیم و شاعیرلردن اولان حوسئین بایقارا و علیشیر نوایی هئراتی دؤورون ان بؤیوك مدنیت مركزینه چئویردیلر.نوایی یاخشی بیر دؤولت خادیمی اولدوغونو دا گؤسترمیشدیر.یالنیز علم و صنعت آردینجا دئییل،اؤلكه نین مدنی حالا گلمه سینده،تئكنیكی صنعتلرین اینكیشافیندا و ایقتیصادیاتی نین گوجلنمه سینده ده بؤیوك خیدمتلری اولموشدور.زامانین بسته كار و رسساملارینی ان چوخ تشویق و حیمایه ائدنلردن بیری اودور. آنجاق اونون اساس بؤیوك خیدمتی  " توركچولوك "  و  " تورك دیلچی لیگی "  ساحه سینده اولموشدور و بو باخیمدان میثیل سیزدیر. 

   

  تورك دیلی نین اوستونلوگو: 

علیشیر نوایی عربجه و فارسجانی آنا دیلی كیمی بیلیر،اؤز دؤورونده بو دیللرده ان گؤزل اثرلری یازا بیله جك قدر اینجه لیكلرینه واقیف ایدی.عصرلره اؤرنك اولاجاق اثرلری ایله بونو ثوبوتا یئتیرمیشدی.آنجاق او دؤورون دبینه اویاراق عرب دیلینده و خوصوصیله فارس دیلینده یازان تورك شاعیرلرینه قارشی چیخیر،تورك دیلی نین اجنبی دیللرین كؤلگه سینده قالماسینا قارشی عوصیان ائدیردی. نوایی تورك دیلی نین بیر مجازلار،جیناسلار،قافییه لر و فعللر دیلی اولدوغونو،سس و معنا اینجه لیك لری ایله چاتدیریلان قودرتلی ایفاده ایمكانلاری نین فارس دیلیندن اوستون اولدوغونو بیلیر،بونو ثوبوت ائتمك ایسته ییردی.اونا گؤره میللی و یوكسك بیر ادبیات،آنجاق میللی شعوور و میللی ذؤوقون اینكیشاف ائتدیریلدیگی بیر دیلده یارادیلیردی. " محاكمة‌اللغتین "  آدلی اثرینی بو مقصدله مئیدانا گتیرمیشدی. آما اونون توركجه آنلاییشی فاناتیك بیر پان توركچولوك دئییلدی.اورتاق بیر ایسلام مدنیتینه صاحیب اولان میلتلرین بیر-بیریندن سؤز آلمالاری طبیعی ایدی و باشقا جور اولا بیلمزدی.او دا لازیم بیلدیگی و چوخ ایشلنن سؤزلری آلمیش،آما بولاری تورك دیلی نین كؤك سؤزلری كیمی ایشلتمیشدی.او،ادبی اثرلرین دوغرودان دوغرویا فارسجا یازیلماسینا قارشی چیخیر،شاعیرلری،ادیبلری تورك دیلی نین اون سككیز مین عالمدن داها یوكسك گؤیلر،اوجالیقلار،فضیلت لر،اینجه لیك لر خزینه سینه دعوت ائدیردی. تورك لرله عجملر عئینی حیات شراییطینده،عئینی موحیطده و تورك حاكیمیتی آلتیندا یاشادیقلاری حالدا،بؤیوكلو-كیچیكلی،بیلیكلی-بیلیكسیز هر توركون فارس دیلینده اؤیرنه بیلمه سی،آنجاق فارسلارین (عجملرین) تورك دیلینده اؤیرنمه مه لری،بو دیلده یازمامالاری توركون عجمدن داها اوستون،عاغیللی یارادیلدیغینی گؤستریر. علیشیر نوایی قارشیلاشدیرماسیندا فارس دیلینده اولان بوتون آنلاییشلارین تورك دیلینده ده اولدوغونو،آنجاق تورك دیلینده كی  چوخ گؤزل،درین معنالی آنلاییشلارین عجم دیلینده اولمادیغینی،توركجه ده كی  اینجه فعللرین عجمجه ده (فارسجادا) قارشیلیق سیز اولدوغونو سؤیله ییر و بونا یوزلرجه نومونه گتیریر.فعللرده اولدوغو كیمی،باشقا سؤزلرده ده تورك دیلی نین فارسجایا گؤره زنگین آنلاییشلارلا دولو اولدوغونو سؤیله ییر،چوخلو میثال گتیریر. 

   

  اثرلری 

علیشیر نوایی 16-سی منظوم،16-سی منثور اولماقلا بیر-بیریندن دَیرلی 32 اثر یازمیشدیر.چوخونون ال یازما نوسخه لری كیتابخانالاریمیزدا ساخلانیلیر.بو اثرلرین هامیسی مشهوردور،آما ان مشهورلاری  " محاكمة‌اللغتین " ، " مجالس النفایس "  آدلی اثرلرییله،بئش مثنویدن عیبارت اولان  " خمسه " سی و بوتون شعرلرینی توپلادیغی  " دیوان " لاردیر.  " محاكمة‌اللغتین "  آدلی اثرینده تورك و فارس دیللرینی قارشیلاشدیریر.تورك دیلی نین و توركلرین عجم دیلیندن و عجملردن هانسی باخیمدان اوستون اولدوغونو آچیقلاییر،ثوبوتا یئتیریر.  " مجالس انفایس "  شاعیرلر و ادیبلر تذكیره سی دیر.باشقا جور دئسك،بیر ادبیات تاریخیدیر و 15. عصرده توركوستان و ایندیكی ایراندا یئتیشن شاعیرلرین حیات و یارادیجیلیقلارینا دایر دیرلی معلوماتلار وئرمكده دیر.  " خمسه " سینده  " فرهاد و شیرین " ، " لیلی و مجنون "  كیمی منظوم رومانلاری،مقدونیه لی ایسكندرین حیاتیندان بحث ائدن  " سداسكندری یا اسكندرنامه  " ،ساسانی حؤكمداری بهرام گورون حیاتیندان بحث ائدن  " سبعهٔ سیاره "  آدلی تاریخی اثرلری،اخلاق و تصوووفه دایر فیكیرلرینی عكس ائتدیریر.دیوانلاریندا ایسه اوشاقلیغیندان اعتیبارن یازدیغی بوتون شئعیرلری توپلانیب.غزللر،موخممسلر،روباعیلر،موستزادلار ،موفردلردن عیبارت بو شئعیرلر توركیستان  تورك دیلی نین ان گؤزل نومونه لریدیر. 

علیشیر نوایی نین اثرلری نین سایینی 370 بیلیرلر . یازیلاریندان بونلاری سایماق اولار:

1.     اربعین منظوم.

2.     تاریخ انبیاء (توركجه)

3.     تاریخ ملوك عجم (توركجه)

4.     ترجمة اللغة التركیة بالفارسیة (بیر نوسخه سی ایرانین رضوی كیتابخاسیندا ساخلانیلیر)

5.      خمسهٔ نوائی (توركجه) : 1-  حیرةالابرار 2- لیلی و مجنون 3 - فرهاد و شیرین، 4-سبعهٔ سیاره 5 - سد اسكندری یا اسكندرنامه.

6.     خمسةالمتحیرین(توركجه) عبدالرحمان جامی حاققیندا یازیب

7.     توركجه دؤرد دیوانی :  1- غرائب‌الصغر (یا غرائب‌النوائب)، 2- نوادرالشباب، 3- بدایع الواسط، 4- فوائدالكبر

8.     آلتی مین بئیت لیك فارسجا دیوانی

9.     سراج‌المسلمین

10.    عروض تركی

11.    مثنوی لسان‌الطیر

12.    مجالس النفائس

13.     محاكمةاللغتین

14.   محبوب القلوب

15.    مفردات

16.    منشآت تركی

17.    منشآت فارسی

18.    نسائم المحبة ( جامی نین نفحات الانس كیتابی نین توركجه سی دیر)

19.    نظم‌الجواهر

20.    حالات پهلوان اسد

21.     حالات سید حسن اردشیر

22.     حیرت الابرار

23.      قصه شیخ صنعان

24.      مناجات نامه

25.       میزان الاوزان

26.       مكارم اخلاق

 

  تاثیرلری 

   

علیشیر نوایی، مینیاتور، هئرات مكتبی 

علیشیر نوایی نین شئعیرلری هم یازیلدیقلاری دؤورده،هم ده سونرالار بوتون تورك دونیاسیندا ذؤوقله اوخونموش،چوخ مشهور تورك شاعیرلری اونو اؤرنك بیلمیش،اونا تعریفلر یازمیشدیر.15. عصرده یاشامیش بؤیوك عوثمانلی شاعیری احمد پاشا،16. عصرده یاشامیش و آذربایجان لهجه سییله یازمیش مشهور فوضولی نواییدن تاثیرلنمیشلر. بیر چوخ عوثمانلی ضیالیسی،او جومله دن یاووز سولطان سلیم نوایی نین حئیرانی ایدیلر.18. عصرده بؤیوك دیوان شاعیرلریمیز ندیم بئله نوایی دیلینده (جاغاتای لهجه سییله ) شئعیرلر یازمیشدیر.توركییه لی بیر چوخ شاعیرلر نوایی نین شعرلرینه نظیره لر سؤیله میشلر.بو تاثیر تنظیماتدان سونرا بئله اؤزونو گؤسترمیش،ضیا پاشانین  " خرابات "  آدینی داشییان اوچ جیلدلیك آنتولوژی اثرینده نوایی نین شئعیرلرینه خوصوصی یئر وئریلمیشدیر.زمانه میزده یاییلان بوتون ادبیات تاریخلرینده ده نوایی علمی،دینی،صنعتی،توركچولوگو و تاثیرلری ایله یئر توتور. 

علیشیر نوایی دئییر كی: 

  نوایی نین  " موهاكمت-اول لوغتئین "  آدلی اثری بوگونكی یازی ایله كیچیك بیر كیتابین 50 صحیفه سینی آنجاق دولدورار.آنجاق حجم باخیمیندان كیچیك اولان بو كیتاب مضمونونون دیری ایله دریالار قدر بؤیوكدور.  " محاكمة‌اللغتین " دن بعضی جومله لر:  " ...نظم باخچاسی نین شاقراق بولبولو نوایی تخلوصونو آلان علیشیر (اللاه گوناهلارینی باغیشلاسین و عئییبلرینی اؤرتسون) بئله سؤیله ییر: " سؤز بیر اینجیدیر كی،اونون دنیزی كؤنولدور و كؤنول بوتون معنالاری اؤزونده توپلار.نئجه كی،دالغیجلار دنیزدن گؤوهرلری چیخاریر و اونلارا زرگرلر یانیندا قییمت وئریلیر.كؤنولدن سؤز اینجیلری چیخارماق شرفینه چاتانلار دا (دالغیجلار دا) بو ایشین موتخصیص لری دیر.او اینجی لر بو موتخصیص لر آغزیندا جانلانیر،قییمتلرینه گؤره یاییلیر و شؤهرت قازانیرلار.اینجی لر دَیرینه گؤره چوخ فرقلی اولورلار.بیر تومندن یوز تومنه قدر اولانلاری واردیر.الدن-اله كئچن اوجوز اینجی لرله،سولطانلارین قولاقلارینا سیرغا اولان اینجیلرین دَیرلری بیرمی؟... "   " ...بئله معلومدور كی،تورك فارسدان داها كسكین ذكالی،داها آنلاییشلی،داها صاف،داها چوخ یارادیجی دیر.فارس ایسه علمده و جهد گؤسترمكله الده ائدیلن بیر معنادا داها یوكسك و درین گؤرونور.بو حال توركلرین دوغرو،دوروست،تمیز نیت لی،فارسلارین دا علم و حیكمتیندن بللی اولور.لاكین تورك و فارس دیللری آراسیندا قوصورسوزلوق و یا نؤقصان باخیمیندان چوخ بؤیوك فرق لر واردیر.سؤز و عیباره ده،سؤزلرین معنا و قاورامیندا تورك فارسدان اوستوندور.توركون اؤز دیلینده ائله اینجه لیكلر،گؤزللیكلر،صنعتكارلیقلار واردیر كی،اینشاللاه یئری گلدیكجه گؤستریله جكدیر... "   " ...توركون فارسدان داها اوستون،داها قابیلیت لی،داها آیدین و پارلاق اولدوغونون بوندان قوووت لی ثوبوتو اولارمی:بو ایكی میللتین گنجلری،قوجا،بؤیوكلری،كیچیكلری آراسیندا یاخینلیق عئینی درجه ده دیر.آلیش-وئریشلری،ایشلری،گوجلری،حیات طرزلری،اوتوروب-دورمالاری بیر-بیرلریندن هئچ فرقلی دئییلدیر.عئینی حیات شراییطینده یاشارلار...بئله اولدوغو حالدا توركلرین هامیسی فارس دیلینی یاخشی اؤیره نیر و دانیشیر،آنجاق فارسلارین هئچ بیری توركجه دانیشماز.یوزده،بلكه مینده بیری تورك دیلینده اؤیره نیر و دانیشارسا دا،اونون تورك اولمادیغی ائله ایلك سؤزوندن معلوم اولور...توركون فارسدان قابیلیت لی اولدوغونا بوندان داها قوووتلی ثوبوت اولماز و هئچ بیر فارس بونون عكسینی ایدیعا ائده بیلمز... "   " ...فارس دیلی یوكسك و درین مؤوضوع لاری آنلاتماقدا گوجسوزدور.چونكی تورك دیلی نین یارانیشیندا و مؤوضوع لاریندا چوخ اینجه لیك،اؤزونه مخصوص لوق واردیر.اینجه فرقلر،ان یوكسك معنالار اوچون بئله سؤزلر یارادیلمیشدیر كی،علم لی آداملار طرفیندن آچیقلانمازسا،آسان آنلاشیلا بیلمز "  اونلاردان بعضیلری بودور: (علیشیر نوایی بورادا دوز 100 نومونه وئریر).  " ...فارس دیلینده بو یوز سؤزون اینجه لیك لرینی،معنالارینی ایفاده ائده جك سؤزلر یوخدور.بو معنالاری آنلاتماق ایسته سه لر اوزون-اوزون جومله لر یازارلار كی،او دا آنجاق عرب سؤزلریندن ایستیفاده ایله مومكوندور... "  ایندی بونلارا عایید میثاللار وئرك: (نوایی میثاللارینی بئیت لرله وئریر.بیز بیر حیصه سینی وئرمكله كیفایت له نه جه ییك.) فارس دیلینده قارشیلیغی اولمایان سؤزلر: سیپقیرماق: ایچكینی قطره-قطره سوزوب سوراراق ایچمك.(بو جور ایچمك نزاكت قایداسی ساییلیردی ). تامسیماق: ایچكینی بیردن-بیره ایچمه ییب دادینی دویا-دویا،اودوم-اودوم ایچمك. آغلاماق (ییغلاماق):موختلیف جور اولور.فارسلار بیر سؤزله دئییرلر.آما تورك دیلینده بونلار دا واردیر: آغلامسینماق:آغلاییرمیش كیمی اولماق. اینله مك،سیزلاماق:ایچین-ایچین،گیزلی-گیزلی،یاواش-یاواش آغلاماق دئمكدیر.بو ایكی سؤز آراسیندا فرق آزدیر. سیتقاماق:گوجلو آغلاماق،چوخ آغلاماق. هیچقیرماق:یاواش سسله آغلاماق. توركجه ده كی  چاخین (شیمشك) و ایلدیریم سؤزلری فارسجادا یوخدور.بونلاری عرب دیلیندن آلدیقلاری برق و صاعقه سؤزلری ایله عوض ائتمیشلر. توركلر بؤیوك قارداشا آغا،كیچیك قارداشا اینی دئییرلر.فارسلار هر ایكی حالدا برادر سؤزونو ایشله دیرلر. فارس اؤردگین بوتون نؤولرینه مورغابی دئییر.توركلر ایسه بو حئیوانین ائركگینه سونا،دیشیسینه یاشیل باش دئییرلر.فرقلی اولان نؤوع لرینه چؤركه،آلماباش،ماوی قاناد،دمیرقاناد،آلاپكه،باغچال. ..كیمی آدلار وئریرلر كی،فارسلار بونلارین هئچ بیرینی بیلمز،هامیسینا مورغابی دئیرلر... "  نوایی یئنه چوخ میثاللار وئریر و سونرا بئله دئییر:  " ...توركون بیلیك سیز و زاواللی گنجلری گؤزل ساناراق فارسجا شئعیرلر سؤیله مه یه چالیشیرلار.یاخشی و درین دوشونسه لر،تورك دیلینده بو قدر انگین لیك لر،اینجه لیك لر،درین لیك لر و زنگین لیك لر اولدوغو حالدا بو دیلده شئعیر سؤیله مه یین و صنعتكارلیق نوماییش ائتدیرمه یین داها یاخشی،شئعئرلرین داها چوخ بیَنیله جگینی آنلارلار... "  

شئعیرلریندن:

كیچه كیلگوم دور دییبان اول سرو گلرو كیلمه دی

                                                               كــوزلریمگه تانگ آتقـــونچه اویقــــو كیلمه دی

          لحظه لحظه چیقتیـــم و چیكتیم یولیــــده انتظار

                                                                كیلدی جان آغزیمغه و اول شوخ بدخو كیلمه دی

          عارضی دیك آیدین ایكانــده گر ایتتی احتیــــاط

                                                                روزگاریم دیك هم اولغانده قرانغــــو كیلمه دی

          اول پریــوش هجریدین كیم ییغلادیم دیـــوانه وار

                                                             كیمسه بارمو كیم انگا كورگانده كولگو كیلمه دی

          كوزلرینگدین نیچه سو كیلگای دیب اولتورمانگ منی

                                                            كیم باری قان ایردی كیلگان بو كیچه سو كیلمه دی

          طالب صادق تاپیلماس یوقسه كیم قـــویدی قدم

                                                               یولغه كیم اول قــــدم معشــــوق اوترو كیلمه دی

          ای نوایی باده بیرله خرم ایت كونگلونگ اویین

                                                                نی اوچون كیم باده كیلگان اویگه قیغو كیلمه دی

 

كؤچورن : عباس ائلچین